Özel Güvenlik Görevlisinin Yetkileri: Üst Araması, Kimlik Sorma ve Yakalama

AVM girişinde özel güvenlik görevlisi el dedektörüyle ziyaretçiyi kontrol ediyor, yanda X-ray bagaj cihazı

Özel güvenlik görevlisi; görev yaptığı alana girenleri duyarlı kapıdan geçirebilir, üstlerini dedektörle arayabilir ve eşyalarını X-ray cihazından geçirebilir. Kimlik sorma yetkisi ise yalnızca konser, maç, düğün gibi etkinliklerde ve havalimanı, gar, terminal gibi toplu ulaşım tesislerinde vardır. Bütün bu yetkiler 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun’un 7. maddesinde tek tek sayılır ve yalnızca görev süresi içinde, görev alanında, yakada görünen kimlik kartıyla kullanılabilir.

KısacaÖzel güvenlik görevlisinin elle üst arama yetkisi yoktur. Arama dedektörle, eşya kontrolü X-ray veya benzeri cihazla yapılır. Kimlik kartını takmamış bir görevli kanundaki yetkilerin hiçbirini kullanamaz.

Bir AVM girişinde çantanızın açılmasını istemek, bir hastane kapısında kimlik sormak ya da hırsızlık yaptığı düşünülen birini kapıda tutmak… Bunların hangisinin kanuna dayandığını bilmek hem görevli hem de vatandaş için önemlidir. Aşağıda yetkileri kanun metnine sadık kalarak, sahada karşılaşılan örneklerle açıklıyoruz.

5188 Sayılı Kanuna Göre Özel Güvenlik Görevlisinin 11 Yetkisi

Kanunun 7. maddesi yetkileri (a)’dan (k)’ya kadar bentler hâlinde sayar. Liste kapalıdır; burada yazmayan bir yetki görevliye başka bir kanunla açıkça verilmemişse kullanılamaz.

BentYetkiNerede kullanılır?
aDuyarlı kapıdan geçirme, dedektörle üst arama, eşyayı X-ray’den geçirmeKorunan alanlara girişte (AVM, plaza, fabrika, hastane vb.)
bKimlik sorma, duyarlı kapı, dedektörle arama, X-rayToplantı, konser, spor müsabakası, sahne gösterisi, cenaze ve düğün
cCMK 90. maddeye göre yakalamaSuçüstü hâllerinde
dHakkında yakalama emri veya mahkûmiyet kararı olanı yakalama ve aramaGörev alanında
eİşyeri ve konutlara girmeYangın, deprem gibi afetlerde veya imdat istendiğinde
fKimlik sorma, duyarlı kapı, dedektörle arama, X-rayHava meydanı, liman, gar, istasyon, terminal
gSuç teşkil eden, delil olabilecek veya tehlikeli eşyayı emanete almaAramalar sırasında; genel kolluğa derhâl bildirilir
hTerk edilmiş ve bulunmuş eşyayı emanete almaGörev alanında
ıKişiyi vücut veya sağlığına yönelik tehlikeden korumak için yakalamaÖrneğin kendine zarar vermek üzere olan biri
jOlay yerini ve delilleri koruma, CMK 168’e göre yakalamaOlay yerinde
kZor kullanmaMedeni Kanun 981, Borçlar Kanunu 52, TCK 24 ve 25 sınırları içinde

Kaynak: 5188 sayılı Kanun md. 7 (c, d, j ve k bentleri 23.01.2008 tarihli 5728 sayılı Kanunla değişik metin).

Özel Güvenlik Üst Araması Yapabilir mi?

Yapabilir ama yalnızca dedektörle. Kanun, görevliye kişinin üstünü elle yoklama yetkisi vermez. Emniyet Genel Müdürlüğü’nün özel güvenlik yetkilileri için hazırladığı bilgilendirme notunda da bu nokta ayrıca vurgulanır: Özel güvenlik görevlilerinin el ile arama yetkisi bulunmamaktadır.

Bunun istisnası, kendi özel kanunu olan alanlardır. Spor müsabakaları ve ÖSYM sınavlarında güvenlik önlemleri ilgili mevzuata göre ayrıca düzenlenir; bu yüzden stadyum turnikesinde yaşadığınız kontrol bir AVM kapısındakinden farklı olabilir.

Sahada sık yaşanan durum şudur: Dedektör öterse görevli kişiden ceplerini boşaltmasını ister, ardından tekrar geçirir. Kişi bunu reddederse görevli onu zorla arayamaz; ama korunan alana girişine de izin vermeyebilir. Çanta için de aynısı geçerlidir. Çanta X-ray’den geçirilir, görevli kendi eliyle karıştırmaz.

Kimlik Sorma Yetkisi Hangi Yerlerde Var?

Kanun metninde kimlik sorma yetkisi yalnızca iki bentte geçer:

  • (b) bendi: Toplantı, konser, spor müsabakası, sahne gösterisi gibi etkinlikler ile cenaze ve düğün törenleri
  • (f) bendi: Havalimanı, liman, gar, istasyon ve terminal gibi toplu ulaşım tesisleri

Plaza, hastane veya kamu binası girişinde kimlik istenmesi çoğu zaman o binanın ziyaretçi kaydı kuralından kaynaklanır. Bu kural binaya girişi şarta bağlayabilir, fakat görevliye kimliği zorla alma ya da kişiyi bu yüzden tutma yetkisi vermez. Kimlik bilgisinin kayda geçirilmesi ayrıca kişisel verilerin korunması mevzuatını da ilgilendirir.

Yakalama Yetkisi Ne Zaman Kullanılır?

Özel güvenlik görevlisi kolluk değildir; gözaltı yetkisi de yoktur. Yakalama yetkisi dört durumla sınırlıdır:

  1. Suçüstü (CMK 90): Suç işlenirken görülen veya kaçmasından şüphelenilen kişi geçici olarak yakalanabilir. Bu, kanunun herkese tanıdığı yakalama hakkının özel güvenlik görevlisi için de geçerli olduğunu gösterir.
  2. Aranan kişi: Görev alanında, hakkında yakalama emri veya mahkûmiyet kararı bulunan kişi yakalanıp aranabilir.
  3. Kişinin kendi güvenliği: Vücudu veya sağlığı için mevcut bir tehlike varsa kişi korunmak amacıyla tutulabilir.
  4. Olay yerini koruma (CMK 168): Olay yerindeki işlemleri engelleyen veya delilleri bozmaya çalışan kişi yakalanabilir.

Hangi gerekçeyle olursa olsun, yakalanan kişi ve el konulan eşya en hızlı yoldan genel kolluğa, yani polise veya jandarmaya teslim edilir. Kanunun 9. maddesi bunu açıkça zorunlu tutar. Bir mağazada hırsızlık şüphesiyle tutulan kişiyi saatlerce güvenlik odasında bekletmek bu yetkinin kapsamında değildir.

Zor Kullanma ve Sınırları

Görevli; Medeni Kanun’daki zilyetliğin korunması, Borçlar Kanunu’ndaki meşru savunma ve zorunluluk hâli ile Türk Ceza Kanunu’nun 24 ve 25. maddelerinde (kanunun hükmü, meşru savunma, zorunluluk hâli) çizilen sınırlar içinde zor kullanabilir. Ölçü her zaman orantılılıktır: Saldırıyı durdurmaya yetecek kadar güç kullanılır, fazlası kullanılmaz.

Zor kullanmayı gerektiren her olay da yakalama gibi derhâl genel kolluğa bildirilir. Görevini aşan bir müdahale, aşağıda anlatılan cezai sorumluluğu doğrudan gündeme getirir.

Yetkiler Hangi Şartlarda Geçerli?

Yetkinin varlığı tek başına yetmez. Kanun üç şartı birlikte arar:

  • Görev süresi: Vardiya dışında, izin gününde veya mesai sonrası bu yetkiler kullanılamaz (md. 9).
  • Görev alanı: Yetkiler yalnızca görevli olunan yerde geçerlidir. Para nakli, cenaze töreni veya şüpheli takibi gibi güzergâh gerektiren işlerde güzergâh boyu görev alanı sayılır.
  • Kimlik kartı: Kart, görev alanı ve süresi içinde herkesin görebileceği şekilde yakaya takılır. Üzerinde kimlik kartı olmayan görevli 7. maddedeki yetkilerin hiçbirini kullanamaz (md. 12).

Silah için kural daha da sıkıdır. Özel güvenlik görevlileri silahlarını görev alanı dışına çıkaramaz. Okul, hastane, talih oyunları işletmesi ve içkili yerlerde silahlı görevli çalıştırılamaz; konser, maç ve benzeri etkinliklerde de silahlı görev yapılamaz (md. 8). Silahlı görevlinin hangi alanlarda çalışabildiğini silahlı güvenlik görevlilerinin görev yerleri yazımızda ayrıca ele aldık.

Yetkiyi Aşan Görevlinin Sorumluluğu

Kanunun 23. maddesine göre özel güvenlik görevlileri, görevleriyle bağlantılı işledikleri suçlardan dolayı kamu görevlisi gibi cezalandırılır. Yani elle zorla arama yapmak, kişiyi gereksiz yere alıkoymak veya ölçüsüz güç kullanmak sıradan bir vatandaşın aynı eylemine göre daha ağır sonuç doğurabilir.

Madalyonun öbür yüzü de aynı maddede yer alır: Görevi sırasında özel güvenlik görevlisine karşı suç işleyen kişi, kamu görevlisine karşı suç işlemiş gibi cezalandırılır. Bu düzenleme görevliyi korur, ama yetki sınırları içinde kalındığı sürece.

Görev ile Yetki Arasındaki Fark

Giriş-çıkış kontrolü, devriye, kamera takibi ve ziyaretçi yönlendirme görevin parçasıdır; bunların çoğu için kanuni bir yetkiye ihtiyaç yoktur. Yetki ise başkasının özgürlüğüne dokunan işlemlerdir: aramak, tutmak, eşyaya el koymak, zor kullanmak. Günlük görev tanımını merak ediyorsanız özel güvenlik görevlilerinin temel görevleri yazısına göz atabilirsiniz.

Bu yetkilerin sahada nasıl kullanılacağı, sınavda da sorulan konular arasında olduğu için özel güvenlik temel eğitiminde ayrıntılı işlenir. Kursa başlamadan önce şartları silahsız özel güvenlik eğitimi sayfamızdan inceleyebilirsiniz.

Özel Güvenlik Görevlisinin Yetkileri Hakkında Merak Edilenler

AVM güvenliği çantamı açmamı isteyebilir mi?

Görevli çantanın X-ray cihazından geçirilmesini isteyebilir. Cihaz yoksa çantayı kendi elleriyle karıştırma yetkisi kanunda sayılmaz; çantayı göstermek istemeyen ziyaretçinin girişine ise izin verilmeyebilir.

Özel güvenlik görevlisi polisi beklemeden birini serbest bırakabilir mi?

Yakalama yapılmışsa kişi genel kolluğa teslim edilmek zorundadır. Yakalama şartları baştan yoksa kişinin tutulması zaten hukuka aykırı olur.

Özel güvenlik görevlisi trafik cezası yazabilir mi?

Hayır. Trafik denetimi genel kolluğun görevidir; 7. maddede böyle bir yetki yoktur. Site veya otopark içinde görevli sadece işletmenin park kurallarını hatırlatabilir.

Kimlik kartını takmayan güvenliğin uyarısına uymak zorunda mıyım?

Kartı görünmeyen görevli kanuni yetkilerini kullanamaz. Yine de binanın giriş kurallarına uyulmaması hâlinde içeri alınmayabilirsiniz; sorun yaşarsanız kurumun güvenlik amirine veya kolluğa başvurabilirsiniz.

Mevzuat kaynakları: 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun (Mevzuat Bilgi Sistemi) · Emniyet Genel Müdürlüğü özel güvenlik bilgilendirme dokümanı

Benzer Gönderiler